30 ngày đầu tiên ở Síp: checklist thực tế cho gia đình Việt

Bài trước Tín trả lời câu hỏi “sang Síp gia đình làm gì để sống”. Bài này đi vào phần thực tế hơn: hạ cánh xuống Larnaca hoặc Paphos rồi thì tháng đầu tiên phải làm những gì, theo thứ tự nào, để khỏi chạy đi chạy lại.

Checklist này Tín gom từ những gia đình khách hàng Trí Tín đã sang, cộng với trải nghiệm của chính đoàn Trí Tín trong các chuyến khảo sát mỗi năm. Nó dành cho gia đình đã cầm thẻ PR trên tay và đã nhận nhà, tức nhóm sang để ở thật, thường là mẹ hoặc bố đưa con sang nhập học. Nếu anh chị chỉ sang lấy vân tay hoặc đi khảo sát ngắn ngày thì phần lớn các mục dưới đây chưa cần tới.

Một lời khuyên chung trước khi vào danh sách: Síp làm việc chậm hơn Sài Gòn. Cơ quan nhà nước thường chỉ tiếp dân buổi sáng, nghỉ trưa dài, và cuối tuần gần như không làm gì được. Anh chị hãy tính mỗi việc hành chính mất trọn một buổi sáng, và đừng xếp hai việc trong cùng một ngày.

Hai tuần trước khi bay: những việc chỉ làm được ở Việt Nam

Những giấy tờ dưới đây nếu quên thì sang rồi phải bay về hoặc nhờ người gửi, nên xin anh chị làm trước.

• Bằng lái xe quốc tế (IDP) cho cả hai vợ chồng, xin tại Sở Giao thông Vận tải, có trong một hai ngày. Bằng lái Việt Nam không nằm trong danh sách được đổi trực tiếp sang bằng Síp, nên IDP là giấy tờ bắt buộc để lái xe hợp pháp trong sáu tháng đầu (chi tiết ở tuần 3).
• Học bạ, bảng điểm, giấy khai sinh của con, dịch công chứng sang tiếng Anh và hợp pháp hoá lãnh sự nếu trường yêu cầu. Trường quốc tế ở Síp xếp lớp dựa trên hồ sơ này cùng một bài kiểm tra đầu vào.
• Sổ tiêm chủng của con dịch sang tiếng Anh, vì cả trường lẫn bác sĩ gia đình đều sẽ hỏi.
• Toa thuốc dài hạn nếu có, kèm tên hoạt chất bằng tiếng Anh. Nhiều loại thuốc mua tự do ở Việt Nam thì ở Síp là thuốc kê đơn.
• Bảo hiểm y tế tư nhân có hiệu lực từ ngày hạ cánh. Đây vốn là điều kiện của hồ sơ PR, nhưng nhiều gia đình để hết hạn sau khi đậu thẻ. Trong những tháng đầu chưa vào được hệ thống y tế công, đây là lớp bảo vệ duy nhất.
• Tiền sinh hoạt cho ba tháng chuyển sẵn vào tài khoản Síp đã mở khi mua nhà, và một thẻ ghi nợ hoặc tín dụng quốc tế của ngân hàng Việt Nam để dự phòng. Tài khoản Síp lúc này có thể chưa có thẻ hoặc chưa có ứng dụng, nên hỏi ngân hàng trước.
• Xe thuê tại sân bay cho tuần đầu, chọn số tự động vì mặc định ở Síp là số sàn. Và nhớ rằng Síp lái xe bên trái.

Tuần 1: nhà ở, sim, tiền và bác sĩ

1. Nhận nhà và ghi chỉ số công tơ. Ngay ngày đầu, chụp ảnh đồng hồ điện và nước. Nếu là nhà mới bàn giao, đây cũng là lúc lập danh sách lỗi cần chủ đầu tư sửa; Trí Tín đã có bài riêng về quyền đòi sửa lỗi bàn giao (defective works).
2. Sim điện thoại. Ba nhà mạng chính là Cyta (phủ sóng tốt nhất), Epic và Primetel. Mua sim trả trước ở cửa hàng nhà mạng, cần hộ chiếu. Số điện thoại Síp là chìa khoá cho gần như mọi đăng ký sau đó, kể cả ngân hàng và cổng dịch vụ công.
3. Ngân hàng. Ra chi nhánh đã mở tài khoản khi mua nhà để cập nhật địa chỉ và số điện thoại Síp, xin thẻ ghi nợ và kích hoạt ứng dụng. Ngân hàng Síp rất kỹ về chống rửa tiền, nên mang sẵn thẻ PR, hợp đồng mua nhà, và giải thích rõ nguồn tiền sinh hoạt hằng tháng sẽ chuyển từ Việt Nam sang. Hỏi luôn về lệnh chuyển tiền định kỳ cho tiền điện, nước và học phí.
4. Điện, nước, internet. Điện do Cơ quan Điện lực Síp (EAC) cung cấp; anh chị đăng ký chuyển hợp đồng sang tên mình bằng hợp đồng mua nhà và thẻ PR, có đặt cọc. Nước do Ban cấp nước của từng thành phố quản lý, thủ tục tương tự. Internet có Cyta, Epic, Primetel, Cablenet; lắp đặt mất một hai tuần nên đăng ký ngay tuần đầu. Với nhà mới, chủ đầu tư thường hỗ trợ các thủ tục này, nhưng nên kiểm tra từ trước khi nhận nhà, xem nhà đã có công tơ riêng và đã được đấu nối chính thức chưa.
5. Bác sĩ và hiệu thuốc gần nhà. Chưa cần y tế công, nhưng cần biết phòng khám tư và hiệu thuốc gần nhà mở giờ nào. Số khẩn cấp toàn EU là 112. Hiệu thuốc trực đêm luân phiên theo lịch, đăng trên báo và ứng dụng địa phương.
6. Siêu thị và chợ châu Á. Lidl rẻ nhất; Alphamega, Sklavenitis, Metro và Papantoniou (ở Paphos) đầy đủ hơn. Gạo, nước mắm, mì và gia vị Việt tìm ở các tiệm tạp hoá châu Á, tập trung nhiều ở Limassol và Nicosia, Paphos ít hơn. Rau củ và trái cây nên mua ở chợ thứ Bảy, vừa rẻ vừa tươi hơn siêu thị.

Tuần 2: giấy tờ cư trú và trường học

7. Thông báo địa chỉ cư trú. Luật di trú yêu cầu thông báo cho Cục Đăng ký Hộ tịch và Di trú (CRMD) khi thay đổi địa chỉ. Việc nhỏ nhưng hay bị bỏ qua, trong khi lúc con vào y tế công, lúc đổi thẻ hay lúc xin quốc tịch, cơ quan sẽ tra lại lịch sử địa chỉ. Hãng luật Papazacharia làm giúp việc này cho khách Trí Tín.
8. Nhập học cho con. Với trường quốc tế, quy trình thường là nộp hồ sơ trực tuyến, phỏng vấn hoặc kiểm tra đầu vào, nhận thư chấp nhận, đóng phí giữ chỗ, rồi mua đồng phục và đăng ký xe đưa đón, bữa trưa. Năm học bắt đầu đầu tháng 9, nhưng nhiều trường nhận học sinh giữa năm. Trí Tín có clip thăm trường Pascal ở Nicosia trên YouTube, kể cả phần học phí lớp 1.
9. Bảo hiểm nhà và bảo hiểm xe. Bảo hiểm nhà không bắt buộc với nhà không vay, nhưng phí thấp và quản lý toà nhà đôi khi yêu cầu. Bảo hiểm xe thì bắt buộc, tối thiểu là bảo hiểm trách nhiệm bên thứ ba. Với người mới sang, Tín khuyên mua gói toàn diện trong năm đầu, vì lái bên trái rất dễ va quệt.
10. Mã số thuế cá nhân, nếu định ở dài. Có thẻ PR không tự động làm anh chị thành cư dân thuế Síp. Nhưng nếu gia đình sẽ ở quá 183 ngày trong năm, hoặc muốn theo quy tắc 60 ngày, thì nên gặp kế toán hoặc luật sư ngay tháng đầu để đăng ký mã số thuế, nộp đơn xác nhận non-dom, và sắp xếp cách chuyển thu nhập từ Việt Nam sang cho gọn thuế. Làm sớm bao giờ cũng rẻ hơn sửa muộn.

Tuần 3: xe cộ và bằng lái

11. Mua xe hay thuê dài hạn. Xe cũ ở Síp phần lớn nhập từ Anh, tay lái bên phải đúng chiều Síp, giá hợp lý. Thuê dài hạn sáu đến mười hai tháng là lựa chọn an toàn cho năm đầu, khi chưa chắc sẽ ở thành phố nào. Cả hai cách đều cần thẻ PR, bằng lái kèm IDP và tài khoản ngân hàng Síp.
12. Bằng lái và mốc sáu tháng. Vì bằng lái Việt Nam không thuộc danh sách được đổi trực tiếp, anh chị chỉ được lái bằng bằng lái Việt Nam kèm IDP trong tối đa sáu tháng kể từ ngày nhập cảnh. Sau đó phải thi lấy bằng Síp, gồm khám sức khoẻ, thi lý thuyết (có tiếng Anh) và thi thực hành. Nên đăng ký thi từ tháng thứ ba hoặc thứ tư vì lịch thi không dày. Đây là mục nhiều gia đình bị động nhất.
13. Đi lại khi chưa có xe. Xe buýt liên thành phố khá tốt và rẻ, nhưng trong nội thành thì thưa chuyến. Bolt là ứng dụng gọi xe phổ biến; Foody và Wolt giao đồ ăn.

Tuần 4: y tế công, cộng đồng và nhịp sống

14. Đăng ký GESY, hệ thống y tế công. Người có thẻ PR diện 6.2 được đăng ký GESY khi chứng minh được mình cư trú thường xuyên tại Síp, thường bằng thẻ PR, hộ chiếu, và hoá đơn điện nước hoặc hợp đồng nhà đứng tên mình. Một số nguồn ghi cần đủ 12 tháng cư trú; thực tế xét theo từng hồ sơ. Sau khi được nhận, vợ hoặc chồng và con được đăng ký phụ thuộc, con còn đi học được bảo hiểm tới 26 tuổi. Bước tiếp theo là chọn bác sĩ gia đình trên hệ thống, vì mọi chuyên khoa đều phải qua bác sĩ gia đình giới thiệu. Trong lúc chờ, giữ nguyên bảo hiểm tư.

Có một điểm cần nói rõ: GESY không hoàn toàn miễn phí với người có thu nhập. Nếu anh chị là cư dân thuế, anh chị đóng GHS 2,65% trên thu nhập và cổ tức, có mức trần. Diện non-dom được miễn thuế quốc phòng SDC nhưng không được miễn GHS.

15. Kết nối cộng đồng Việt. Cộng đồng người Việt ở Síp không lớn, tập trung ở Limassol và Nicosia, nhưng rất gắn bó, Tết và Trung thu thường có gặp mặt. Nên vào nhóm Facebook “Người Việt tại Síp” từ trước khi bay để hỏi về trường, bác sĩ nói tiếng Anh tốt, thợ sửa nhà. Trí Tín cũng kết nối khách hàng mới với các gia đình đã sang trước.
16. Học vài câu tiếng Hy Lạp. Tiếng Anh dùng được ở mọi nơi, nhưng vài câu như kaliméra (chào buổi sáng), efcharistó (cảm ơn), parakaló (làm ơn, hoặc không có gì) mở được rất nhiều cánh cửa, nhất là với hàng xóm lớn tuổi và cơ quan công quyền.
17. Nhịp sống địa phương. Nhiều cửa hàng nghỉ trưa dài và đóng cửa chiều thứ Tư; Chủ nhật siêu thị mở nhưng cửa hàng nhỏ đóng. Mùa hè từ tháng 6 đến tháng 9 nắng gắt, việc ngoài trời nên làm trước 10 giờ sáng. Người Síp thân thiện, hay hỏi han và không vội. Cách hoà nhập nhanh nhất là chấp nhận nhịp này thay vì chống lại nó.

Ngân sách “khởi động” cho gia đình bốn người

Ngoài chi phí sinh hoạt hằng tháng đã bàn ở bài trước, tháng đầu tiên còn có những khoản chi một lần cần dự trù. Con số dưới đây là khoảng ước lượng, tuỳ thành phố và cách chi tiêu của từng nhà.

Nghĩa là ngoài giá nhà, gia đình nên chuẩn bị khoảng 25.000 đến 50.000 EUR tiền mặt cho tháng đầu tiên, tuỳ mua xe hay thuê và nhà đã có nội thất hay chưa. Đây là khoản thường bị bỏ sót khi tính “tổng chi phí sang Síp”.

Ba sai lầm tháng đầu Tín thấy nhiều nhất

Thứ nhất, để bảo hiểm tư hết hạn vì nghĩ có PR là có y tế công ngay. Không phải vậy; có một khoảng trống vài tháng.

Thứ hai, quên mốc sáu tháng bằng lái, đến tháng thứ bảy vẫn lái bằng IDP. Vừa phạm luật, vừa mất hiệu lực bảo hiểm nếu có tai nạn.

Thứ ba, không gặp kế toán trong tháng đầu, sang năm sau mới phát hiện mình đã thành cư dân thuế Síp mà chưa khai gì.

Cả ba đều tránh được nếu có người đi trước nhắc.

Cà phê với Tín

Gia đình nào đang lên lịch bay, hoặc vừa nhận thẻ mà chưa biết bắt đầu từ đâu, Tín ngồi cà phê riêng với từng gia đình vào sáng thứ Ba và thứ Bảy, từ 11h đến 13h, tại Sài Gòn Pearl. Anh chị mang theo câu hỏi, Tín mang theo kinh nghiệm của những gia đình đã đi trước.

Nhắn Tín qua Facebook cá nhân, hoặc gọi 090.161.9119