Tại Việt Nam, chuyện ông bà lên thành phố ở cùng con cái để chăm cháu đã quá quen thuộc, đặc biệt với các gia đình trẻ khi cả hai vợ chồng đều bận rộn công việc. Điều này cũng khá phổ biến ở nhiều gia đình gốc Á sinh sống tại châu Âu, nơi chi phí nhà trẻ và dịch vụ chăm trẻ tương đối cao, trong khi trẻ nhỏ thường không được ở nhà một mình.
Sau khi cháu bắt đầu đi học, nhiều người lớn tuổi có thêm thời gian rảnh và đôi khi nhận vài công việc nhẹ như dọn dẹp căn hộ theo giờ, phụ giúp việc nhà hoặc trông trẻ. Trong suy nghĩ của nhiều người, đây chỉ là việc làm thêm nhỏ lẻ, nhận tiền mặt và không giống một công việc “chính thức”.
Tuy nhiên tại Síp, cơ quan lao động lại nhìn vấn đề theo hướng chặt chẽ hơn. Chỉ cần có phát sinh thu nhập từ công việc, dù bán thời gian hay ngắn hạn, người lao động vẫn có thể bị xem là đang tham gia thị trường lao động. Nếu không được khai báo đúng quy định, cả người làm lẫn người thuê đều có nguy cơ gặp rắc rối pháp lý liên quan đến lao động không khai báo.
Síp tăng cường kiểm tra lao động không khai báo
Theo Bộ Lao động Síp, chỉ riêng trong tháng 3, các thanh tra lao động đã tiến hành 227 cuộc kiểm tra trên toàn quốc nhằm truy quét tình trạng lao động không khai báo trong các lĩnh vực vệ sinh, an ninh và dịch vụ văn phòng.
Kết quả cho thấy 12 lao động không khai báo đã bị phát hiện, kéo theo tổng mức phạt lên tới 28.500 euro.
Riêng lĩnh vực vệ sinh và an ninh, cơ quan chức năng kiểm tra 104 doanh nghiệp với 189 nhân viên. Tám lao động không khai báo đã bị phát hiện và sáu chủ sử dụng lao động bị phạt tổng cộng 18.500 euro.
Trong nhóm dịch vụ văn phòng và doanh nghiệp nhỏ, thêm bốn lao động không khai báo khác bị phát hiện, dẫn đến mức phạt 10.000 euro.
Theo Bộ Lao động, chiến dịch này nhằm nâng cao nhận thức về rủi ro của lao động không khai báo cũng như yêu cầu tuân thủ đầy đủ luật lao động tại Síp.
Những công việc tưởng nhỏ nhưng vẫn có thể bị xử phạt
Đây là điểm mà nhiều người châu Á thường khó thích nghi khi mới sang châu Âu sinh sống.
Ở Việt Nam, việc thuê người lau dọn theo giờ, nhờ người quen vệ sinh căn hộ vài buổi mỗi tuần hoặc trả tiền mặt cho công việc ngắn hạn là điều khá bình thường. Nhưng tại Síp, nếu người lao động không có giấy phép lao động phù hợp hoặc công việc không được khai báo đúng quy trình, khoản thu nhập đó vẫn có thể bị xem là lao động bất hợp pháp.
Nhiều trường hợp tưởng chừng chỉ là:
- Dọn nhà vài tiếng trong chung cư
- Lau dọn Airbnb giữa các lượt khách
- Trông trẻ cho gia đình quen biết
- Phụ giúp vệ sinh văn phòng nhỏ
- Làm cuối tuần để kiếm thêm thu nhập
… nhưng vẫn nằm trong phạm vi kiểm tra của cơ quan lao động.
Mức phạt tại Síp không hề nhỏ
Theo quy định hiện hành:
- Chủ lao động bị phạt 1.000 euro cho mỗi lao động không khai báo bị phát hiện trong vòng một tháng.
- Nếu vi phạm kéo dài, mức phạt tăng thêm 500 euro cho mỗi sáu tháng không tuân thủ.
- Trường hợp tái phạm trong vòng hai năm, mức phạt tăng mạnh từ 2.000 đến 3.000 euro cho mỗi lao động.
Điều này cho thấy Síp đang siết chặt quản lý thị trường lao động phi chính thức, đặc biệt trong các ngành dịch vụ sử dụng nhiều lao động bán thời gian hoặc lao động nhập cư.
Điều người chuẩn bị định cư tại Síp cần đặc biệt lưu ý
Đối với nhiều gia đình châu Á, đặc biệt là người Việt, việc ông bà hỗ trợ chăm cháu rồi tranh thủ làm thêm vài công việc nhẹ thường được xem là điều rất bình thường trong cuộc sống hằng ngày. Tuy nhiên tại Síp, ngay cả những công việc ngắn hạn, làm theo giờ hoặc nhận tiền mặt cũng có thể bị xem là lao động không khai báo nếu không đúng điều kiện cư trú và lao động.
Điều đáng chú ý là rủi ro không chỉ dừng ở tiền phạt.
Với người đang giữ diện thường trú nhân hoặc có kế hoạch xin quốc tịch châu Âu trong tương lai, việc vi phạm quy định lao động có thể ảnh hưởng đến hồ sơ cư trú về lâu dài. Đặc biệt, một số diện cư trú tại Síp không cho phép tham gia lao động, kể cả công việc bán thời gian hoặc thu nhập nhỏ phát sinh ngoài hệ thống khai báo chính thức.
Trong các trường hợp bị kiểm tra, cơ quan chức năng không chỉ xem xét số tiền kiếm được, mà còn đánh giá việc người cư trú có tuân thủ đúng điều kiện giấy phép hay không. Những vi phạm lặp lại hoặc cố tình che giấu thu nhập có thể ảnh hưởng đến:
- Quá trình gia hạn cư trú,
- Hồ sơ xin quốc tịch,
- Đánh giá lịch sử tuân thủ pháp luật,
- Và mức độ tin cậy của hồ sơ di trú trong tương lai.
Ngoài ra có một tình huống khá phổ biến với nhiều gia đình mới sang Síp định cư. Khi chưa quen cuộc sống địa phương, cả hai vợ chồng đều bận rộn, nhiều gia đình thường tìm người hỗ trợ để:
- Đưa đón con đi học,
- Trông trẻ vài giờ,
- Dọn dẹp căn hộ,
- Làm việc theo giờ
- Hoặc phụ giúp việc nhà theo tuần.
Vấn đề là đa số các thỏa thuận này thường diễn ra rất “đời thường”: quen biết qua bạn bè, hàng xóm, trả tiền mặt, không hợp đồng và hai bên đều nghĩ chỉ là hỗ trợ cá nhân.
Tuy nhiên tại Síp, chỉ cần có trả tiền để đổi lấy dịch vụ hoặc sức lao động, quan hệ đó trong nhiều trường hợp đã có thể bị xem là quan hệ lao động theo góc nhìn pháp lý.
Điều khiến nhiều gia đình mới sang dễ chủ quan là họ thường không biết người mình thuê có quyền lao động hợp pháp tại Síp hay không. Không ít trường hợp người nhận việc thuộc diện phụ thuộc (Non-working dependents) hoặc visa không cho phép làm việc.
Nếu xảy ra kiểm tra, phía thuê người có thể bị xem là đang sử dụng lao động không khai báo, trong khi phía người làm có nguy cơ bị đánh giá vi phạm điều kiện cư trú.
Rủi ro càng lớn hơn nếu xảy ra tai nạn trong lúc làm việc, ví dụ:
- Người giúp việc bị té ngã trong nhà,
- Người đưa đón trẻ gặp va chạm giao thông,
- Hoặc xảy ra sự cố liên quan đến trẻ nhỏ.
Khi đó vấn đề không còn đơn giản là “giúp đỡ”, mà có thể chuyển sang trách nhiệm pháp lý, bảo hiểm và lao động.
Đó cũng là lý do Síp đang tăng cường thanh tra trong các lĩnh vực như vệ sinh, dọn dẹp, dịch vụ theo giờ và lao động bán thời gian — những công việc vốn rất dễ bị xem nhẹ trong suy nghĩ của nhiều người châu Á.
Với các gia đình đang chuẩn bị sang Síp sinh sống hoặc đầu tư định cư, đây là một khác biệt pháp lý rất quan trọng cần hiểu rõ ngay từ đầu: tại châu Âu, “làm thêm vài giờ”, “người quen giúp”, “kiếm chút tiền tiêu vặt” hay “nhờ 1 việc nhỏ có trả phí” đôi khi vẫn được xem là hoạt động lao động theo đúng nghĩa pháp lý.